چرا فیلمسازی بدون بدوجه؟

عموم فیلم‌سازان بی‌بودجه، چند دلیل اساسی را برای فکرنکردن به خیلی چیزهای مرسوم پیش از شروع فیلم‌سازی و تنها متمرکز بودن بر کار فیلم‌سازی، مطرح کرده‌اند. این انگیزه‌ها را به طور کلی می‌توان در قالب‌های زیر دسته‌بندی کرد:

  • ما فیلم می‌سازیم، چون فرایند ساخت آن برایمان لذت‌بخش است:

بسیاری از فیلم‌سازان تا یک مرحله‌ای تلاش می‌کنند فیلمی هرچه حرفه‌ای‌تر با بودجه و تجهیزات بیشتر و بهتری بسازند. زمانی که به هر دلیل، به جایی رسیدیم که فراهم‌آوردن شرایط ساخت فیلم‌مان، طولانی، طاقت‌فرسا و انرژی‌بر شد، روزها و روزها گذشت و ما به جای داشتن دغدغه‌ی دکوپاژ بهتر و یافتن نقطه‌كات‌های بهتر، مجبور بودیم خودمان را پرزنت کرده و ریزجزئیات روحیات خودمان (و نه لزوما طرح‌مان!) را مدام و مدام توضیح دهیم و البته به نتیجه‌ی دلخواه‌مان نرسیم، تمام مسیر طی شده را مچاله کرده و بیرون می‌اندازیم و بدون فکر پیش، تمام انرژی خود را به طور عملی صرف آغاز تصویربرداری می‌کنیم. ما فیلم می‌سازیم، چون جدای از تمامی دلایل منطقی که ساخت حرفه‌ای فیلم را خوب جلوه می‌دهند، ما ازاین کار لذت می‌بریم؛ ما از روخوانی و کَل‌کَل با بازیگران  و عوامل‌مان لذت می‌بریم، از خستگی و استرسِ پیداکردن لوکیشین لذت می‌بریم؛ ما از خلاقیت‌های حین تصویربرداری لذت برده و بارها و بارها تدوین فیلم خودمان و خروجی‌گرفتن از محصول نهایی که تماماً به نام ماست لذت می‌بریم. پس، تمام تلاش‌مان را برای ساخت فیلمی حرفه‌ای‌تر می‌کنیم، اما نمی‌گذاریم این تلاش‌ها ما را از لذت فیلم‌سازی‌مان دور کنند.

  • ما راه خود را خودمان می‌سازیم:

بیش از یک قرن تاریخ سینما اثبات کرده که هیچ‌گاه فیلم‌سازی که بر عقایدی متفاوت از افراد زمان خودش معتقد بوده، نتوانسته به سادگی شرایط ساخت فیلمش را فراهم کند؛ ما نیز جدا از تاریخ نیستیم. فیلم‌سازی با دست خالی، چیزی شبیه به حرکت انفرادی بازیکن فوتبال در لحظه‌ای است که بازی گره کور خورده است. ما نمی‌خواهیم عمر و انرژی و جوانی‌مان را صرف سر و کله زدن با چیزها و کسانی کنیم که روی کاغذ و به صورت اصولی آنها هستند که باید ما را به سمت ساخت فضاهای ذهنی‌مان سُر دهند. ما تصمیم خودمان را گرفتیم: “می‌خواهیم فیلم‌مان را بسازیم”. پس اکنون زمان حرکت انفرادیست. الآن زمان زدن گل با دست یا فریب داور یا هر کار دیگریست که ما را به گل برساند. ما از هیچِ مطلق، یک مورد طبع‌مان را خلق می‌کنیم. ما، آن کسی هستیم که راهمان را با دستان خودمان می‌سازیم.

  • ما مدام غلیان درونی‌مان را سرکوب نمی‌کنیم:

کیانوش عیاری در مصاحبه‌ای، زمانی که پرسیدند چه توصیه‌ای برای فیلم‌سازان جوان داری، گفت: «تنها به آنها می‌گویم که تمام تلاش‌تان را برای بیات نشدن ایده‌های‌تان بکنید.» بارها و بارها در صحبت‌های کارگردانان فیلم‌اولی در ده سال گذشته، این جمله را شنیدید که می‌ترسیدم ایده‌ام از دست بره» یا «الآن زمانش بود که دیگه بیشتر از این وقتمو به خاطر پیدا کردن بودجه هدر ندم.» فیلم‌سازی یک شورش درونی‌ست، یک نابودی ذهنی سراسری و از نو بنا نهادن همه‌چیز است؛ یک شور بی‌پایان برای خلق چیزی که در تمام هستی فقط شخص فیلم‌ساز به آن اعتقاد دارد و بس. ما با دست خالی به سراغ خلق هنر می‌رویم، تا مبادا غليان درونی‌مان چند ماه دیگر بیات شود.

  • ما نمی‌خواهیم فیلم‌های نساخته‌ی‌مان بیش از فیلم‌های ساخته‌شده‌ی‌مان باشد:

مجتبی میرطهماسب ایده‌ای داشت درباره‌ی ساخت مستندی درباره‌ی فیلم‌هایی که کارگردانان مطرح ایرانی می‌خواستند بسازند اما به هر دلیلی ساخته نشد. این مشکل محدود به ایران نیست و هر جا سینما و به خصوص بُعد صنعتی آن وجود داشته باشد، این مشکل نیز وجود دارد. تصمیم با فیلم‌ساز است. می‌شود به نفع ساخته‌شدن ایده‌های بیشترش و خاک نخوردن آنها در ذهنش، قید فراهم‌کردن امکانات بیشتر برای آن‌ها را زده و فیلم‌ش را به هر شکل قابل قبولی بسازد. مثالی است که می‌گوید فیلم ساخته‌شده‌ای که ۳۰ درصد رضایت فیلم‌سازش را تامین کند، بهتر از فیلم ساخته‌نشده‌ای‌ست که قرار است در آینده‌ای مبهم ۱۰۰ درصد رضایت فیلم‌سازش را فراهم آورد؛ هر چند فیلم‌سازان بی‌بودجه عميقاً معتقدند فیلم ساخته‌شده‌ای که حتی یک درصد رضایت‌شان را هم فراهم کند، بهتر از هر نوع فیلم ساخته‌نشده ولو با ۱۰۰ درصد رضایت آنهاست.

  • ما بیش از هر سرمایه‌گذار دیگری، به خودمان، به احساس‌مان، به شکل سینمای مورد پسندمان و به توانایی‌های‌مان اعتماد می‌کنیم:

 اولین و بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار یک فیلم بی‌بودجه، خود فیلم‌ساز است. ما دانش و تجربه‌ی حداقلی برای ساخت یک فیلم استاندارد و قابل قبول را طی سالیان سال کسب می‌کنیم، بعد از آن تنها قدم بعدی تعیینِ تکلیف این‌ست که می‌خواهیم فیلم را بسازیم یا خیر. اگر قرار است فیلم‌مان را بسازیم، تعیینِ تکلیفِ این‌که بین ما/فیلم‌ساز و باقی دنیا، برای فیلم ما، چه‌کسی قرار است حرف آخر را بزند مهم‌ترین مسئله است. فیلم‌ساز از پول بزرگ‌تر است، فیلم‌ساز از پخش‌کننده بزرگ‌تر است، فیلم‌ساز از خط مشی‌های کلی جشنواره‌ها که بعضاً هر چند سال یک‌بار عوض می‌شوند بزرگ‌تر است، فیلم‌ساز تنها حامی واقعی فیلم خودش است، فیلم‌ساز تنها کسی است که بدون هیچ دودوتا چهارتایی تا آخرین نفس پای فیلمش می‌ایستد. او قبل از هر کاری باید تکلیف خودش را با تمام دنیا معلوم کند، که کجا ایستاده و قرار است از هر کسی غیر از خودش چه انتظاری برای پیشبرد ایده‌های ذهنی‌اش داشته باشد. برای یک فیلم، فیلم‌ساز اولین و آخرین حامی واقعی آن است.

  • آرتیست، همواره با قواعدی که برایش تعیین کرده‌اند راحت کنار نمی‌آید:

آرتیستی که قرار نیست همان کاری که بیش از یک قرن در تکرارشدن است را انجام دهد، آرتیستی که با تحمل مشقات در گذر سال‌های زیاد به ذهنیتی خاص و منحصر به خود رسیده، خیلی سخت با قواعد تعریف شده برای ساخت اثرش کنار می‌آید. این قوانین ممکن است اگرهایی باشند برای سرمایه‌گذاری روی ذهن او، ممکن است محدودیت‌هایی برای ارائه‌ی اثرش باشند، و البته به هیچ‌وجه منحصر به جغرافیای خاصی هم نمی‌شوند و در تمامی دنیا همین است: «سرمایه‌گذاری، محدودیت می‌آورد.» آرتیست، تا حدی می‌تواند با این محدودیت‌ها کنار بیاید. اما فیلم‌سازی بی‌بودجه، همیشه روی گشاده‌ای است به هر فیلم‌ساز با ذهنیتی خاص. اگر می‌شود با سنگ روی دیوار غار نقاشی کرد و در تاریخ ماندگار شد، چرا نتوان با یک هندی‌کم “آ.ب.ث. آفریقا”[1] را ساخت و ماندگار شد؟ دی‌اس‌ال‌آر[2]ها و در کل فناوری‌های دیجیتال، کاری کردند که در هیچ ‌جای دنیا هیچ ایده‌ای بیات نشود؛ تا اگر قرار شد ایده‌ای بیات شود، دیجیتال سراغ فیلم‌ساز بیاید و به او گوشزد کند که «تو فیلم‌سازی؛ اگه می‌خوای فیلم‌تو بسازی، دقیقا به هیچ چیز حاشیه‌ای فکر نکن و فقط تمام مهارت و دانش و تجربه‌ت رو بکار بگیر و برو و بساز و هیچی نگو».

فیلم‌سازی بی‌بودجه یک راه حل همیشگی است. یک میلیون دلیل دیگر می‌توان برای برتری این راه حل نسبت به انبوه راه‌های دیگر برشمرد. فیلم‌ساختن وظیفه و عشق فیلم‌ساز است؛ و فیلم‌سازی بی‌بودجه، راهی نزدیک‌تر از پیشانی‌ش به اوست.

استخراج‌شده از کتاب “ساکت شو، فیلمتو بساز” نوشته‌ی مهدی صائبی

پانوشت‌ها:

[1] “ABC Africa” عباس کیارستمی، 2001

[2] دوربین‌های DSLR

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *